Over ‘Designers write’

Dat we zo niet verder kunnen is nu wel duidelijk. Ecologische ineenstorting, economische ongelijkheid, neokoloniale uitbuiting in lagelonenlanden en dan ook nog een pandemie — de wereld is in de ban van schandalen en crises. Die komen niet uit de lucht vallen. Zo is het al vijftig jaar geleden dat de Club van Rome in ‘The Limits to Growth’ een groot deel van de huidige problemen voorspelde. En elk van die problemen heeft een relatie met het ontwerpveld.

Designers write is een kritische podcastserie met als doel het stimuleren en kwalitatief verbeteren van de Nederlandse ontwerpkritiek door middel van het uitnodigen tot schrijven en beschouwen van essayistiek rondom cruciale maatschappelijke vraagstukken, in het bijzonder de klimaatcrisis. Wij nodigen (schrijvende) ontwerpers uit hun visie hierop te geven in een essay van maximaal 800 woorden.

De podcastserie zal bestaan uit drie afleveringen. In elk van de afleveringen zullen drie kritische teksten over design worden voorgelezen en geanalyseerd. Twee van de teksten zijn nieuwe teksten, ingediend door schrijvende ontwerpers. De organisatie kiest deze teksten uit de inzendingen. De derde tekst wordt steeds een historische tekst die van context en analyse wordt voorzien. Op deze manier worden negen teksten (zes nieuwe en drie historische) aan reflectie onderworpen in een podcast die via reguliere podcastkanalen verspreid zal worden.

Achtergronden

Wanneer we elkaar weer gaan zien? Geen idee. Hopelijk misschien nog in 2021, of anders een jaartje later. Maar in de tussentijd, in de derde, vierde en vijfde golf, met of zonder vaccin ingespoten, praten we verder. Online. Over wat ons nou eigenlijk in de klimaatcrisis (of beter gezegd: klimaatcrises) heeft gebracht. En welke rol design daarin speelt.

Dat doen we in de vorm van een podcast. In drie afleveringen bespreken we drie teksten per aflevering, geschreven door designers en steeds gerelateerd aan een thema. Met tekstcuratoren die dat thema vanuit verschillende invalshoeken benaderen. Van deze in totaal negen teksten zullen er drie historisch zijn.

We willen een diversiteit aan stemmen. We willen de rol van de designsector in de klimaatcrisis niet zomaar benaderen vanuit een ouderwets ‘groen’ perspectief. Want als je het alleen maar hebt over ‘het milieu’, dan vergeet je al gauw dat de klimaatcrisis een crisis is die raakvlakken heeft met de excessen van kapitalisme en imperialisme, en hand in hand gaat met het wereldwijd falen van democratische systemen. De klimaatcrisis is een ongelijkheidscrisis. Een migratiecrisis. Een voedselcrisis. Een ideologische crisis. Een energiecrisis. En een designcrisis.

Thematisch raamwerk: ‘dingen vormen mensen’

“Wij moeten zo langzamerhand beginnen te erkennen dat zowel reclame als vormgeving, voor zover deze activiteiten niets anders doen dan het steeds weer ouderwets maken van de stoel waarop wij zitten, de doodsvijanden zijn van onze beschaving.” – Simon Mari Pruys, Dingen Vormen Mensen (1972)

De tekst van Simon Mari Pruys die de basis vormt van Dingen Vormen Mensen – en die de thematiek bepaalt van de podcastserie – was oorspronkelijk bedoeld als beleidsvisie voor het Instituut voor Industriële Vormgeving (IIV), dat niet alleen Pruys in zijn gelederen had, maar ook Wouter van Dieren, de latere oprichter van Milieudefensie. De tekst leidde tot stevige interne ruzies en uiteindelijk tot een scheuring in de organisatie die mede leidde tot opheffing van het IIV. Want de tekst legde een deel van de verantwoordelijkheid voor de bedreiging van ons wereldwijde ecosysteem aan de voeten van de ontwerper. Dat binnen het IIV de tekst van Dingen Vormen Mensen zoveel ophef veroorzaakte, was niet alleen de boodschap maar zoals zo vaak ook de toon: die was té activistisch, té kritisch. 

Dingen Vormen Mensen voedde het begin van een nieuwe duurzaamheidsdiscussie in de Nederlandse designsector en is daarmee een waardevol designhistorisch boek. Deze tekst, en ook andere artikelen en boeken van Pruys, vinden nog steeds – en steeds vaker – de weg naar een nieuw lezerspubliek. Wat Pruys te vertellen had blijkt nu in vele opzichten nog net zo relevant als vijftig jaar geleden. Misschien zelfs nog relevanter dan toen, aangezien we nog steeds op koers zijn de toen voorspelde uitputting van de aarde te bewerkstelligen.

De titel Dingen Vormen Mensen is een omdraaiing van de gangbare opvatting: dat ons leven maakbaar is. Dat wij onze omgeving maken. Dat wij de baas zijn. De titel Dingen Vormen Mensen betoogt dat het omgekeerde evenzo goed waar is: we zijn producten van onze omgeving en hebben de controle deels weggeven aan min of meer autonome  processen en krachten zoals de ‘vrije markt’. Bovendien ontlenen we een aanzienlijk deel van onze identiteit aan de dingen die ons omringen – niet in de laatste plaats omdat deze dingen ons worden aangeprezen als onderdeel van een bepaalde ‘lifestyle’.

De drie termen afzonderlijk kunnen bovendien als een samenvatting gelden van de designsector en haar problematiek. Hieronder een schets.

DINGEN zijn de objecten, de artefacten, de te vermarkten eindproducten, de spullen in je wagentje. Het zijn de onderwerpen waar de meeste aandacht naartoe gaat. Als we überhaupt nog van designkritiek in Nederland kunnen spreken, gaat die meestal over koopwaar. De expressieve vorm, de materialen, de prijs, de gelauwerde maker. Maar zelfs de duurste, duurzaamste dingen worden vies en gaan stuk. Wat gebeurt er dan met de dingen? Welke waarde hebben ze? En wie bepaalt dat? Bovendien moeten we niet vergeten dat dingen gemaakt zijn van weer andere dingen. Mineralen. Lucht. Levens van mensen die we niet zien. Praten over design kan niet zonder praten over dingen, maar dingen zijn meer dan handelswaar. Achter de dingen schuilen de dingen – en de structuren – waar we over moeten praten.

VORMEN is een designwoord bij uitstek. Het is een werkwoord dat het scheppingsproces aanduidt. Het bedenken en het maken. Maar ‘vormen’ gaat niet alleen maar over de productie van goederen, het gaat ook over het beïnvloeden van de gedachten over de dingen. De productie van meningen, het bepalen van de standpunten van de maker, de instelling, de winkel, de koper, de buurvrouw. En de productie van standpunten over wat niet meer kan tegenwoordig. Wat nu onethisch of achterhaald is geworden. En daarmee vaststellen wat nog wél kan, wat geaccepteerd wordt of gedoogd. Zaken waarvan we nu al weten dat ze over vijftig jaar onethisch en achterhaald gevonden zullen worden. Vormen van onrecht, vernietiging en geweld.

MENSEN zijn de vormgevers, maar ook alle andere mensen wiens levens beïnvloed worden door design, en dat betekent iedereen. Design (dus: dingen vormen) raakt elk mens op verschillende manieren, maar heeft op de meeste mensen netto een negatieve impact. De meeste mensen zijn geen consumenten van design maar zijn er allereerst de slachtoffers van. De proefkonijnen. Of de productiekrachten. Of degenen wiens bestaanszekerheid erdoor bedreigd wordt. Of degenen voor wie de mooie dingen in de etalages expres niet bedoeld zijn zodat de rijken zich bijzonder kunnen voelen. In de context van design over mensen praten alsof ze consumenten zijn is praten over misschien één procent van de mensen, waarmee de overige 99% gereduceerd worden tot statistische ruis.